گويشها و تجزيه و تحليل آن‌ها باشد . . . » « 1 » . و سرانجام « بررسى گويش بيرجند » در شمار « كتابهاى راه‌يافته به مرحلهء نهايى هفدهمين دورهء كتاب سال » درآمد « 2 » . آخرين بخش « طرح پژوهشى » استاد دكتر رضائى دربارهء بيرجند و گويش و فرهنگ آن - به نوشتهء خود ايشان - به « فرهنگ عامه » اين شهر اختصاص داشت و من اظهار اميد كرده بودم كه توفيق چاپ و نشر آن را داشته باشم . ولى همان‌گونه كه خودشان در پيش‌گفتار همين كتاب نوشته‌اند پس از مسافرت اخيرشان به بيرجند و مشاهدهء « شهر كنونى » و ملاحظهء اوضاع اجتماعى و زندگى امروزى مردم آن در طرح پژوهشى خويش تجديدنظر نمودند و - بهتر آن ديدند كه - تا آثار قديمى شهر به كلّى از ميان نرفته و آداب و رسوم كهن يك‌سره فراموش نشده - « شهرنامه » اى براى « بيرجند زمان پژوهش خود » ( اوايل قرن چهاردهم خورشيدى ) بنويسند و پس از آن به تدوين و تأليف ادبيات عاميانه و شعر و . . . اين شهر بپردازند . كتاب حاضر چنين اثرى است ، و تأليفى است كه در آن آگاهىها و دانستنىهاى گوناگون راجع به « بيرجند » آمده است ؛ ( از موقعيّت جغرافيايى ، نام و وجه تسميه و پيشينهء تاريخى بيرجند تا ساختار قديمى شهر و آنچه در آن بوده است ، و از اوضاع اجتماعى و زندگى روزگذر مردم : خوراك ، پوشاك ، مسكن و . . . تا آداب و رسوم و حتى بازىها و باورها و پندارهاى مردم آن . . . ) و به همين جهت نويسنده آن را « بيرجندنامه » نام نهاده است . « بيرجندنامه » - چنان‌كه ملاحظه مىشود - كتابى است مفصّل كه پس از پژوهش بسيار و بررسىهاى بايسته در هفده جستار ( 85 فصل ) تدوين و تأليف گشته و با نثرى ساده و شيوا - متناسب با مندرجات آن - نوشته شده است ؛ و به‌علاوه سه پيوست دارد كه هركدام در جاى خود واجد اهميّت بسيار است : پيوست نخست حاوى نمونه‌هايى گوناگون از شعرهاى محلّى بيرجندى است ، و پيوست دوم « واژگان پزشكى گويش بيرجند » است و پيوست سوم مجموعه‌ايست از عكس‌ها و تصاوير آثارى كه از گذشته‌هاى دور و نزديك در اين شهر و پيرامون آن بازمانده است ؛ اين تصاوير نه تنها " مستند " نوشته‌هاى استاد است بلكه چاپ كردن آنها در اين كتاب موجب ثبت و ضبط آنها در تاريخ مكتوب قهستان و بيرجند شده است . پيشگفتار كتاب - كه در آن موجبات نگارش اين اثر مشروحا نوشته شده - نيز واجد اهميت بسيار است .

--> ( 1 ) . « خراسان‌پژوهى » ( فصلنامهء مركز خراسان‌شناسى . آستان قدس رضوى ) شمارهء 2 . سال اول . پاييز و زمستان 1377 . صفحهء 198 . ( 2 ) . " روزنامهء اطلاعات " . چهارشنبه 6 بهمن 1378 . شماره 21831 . صفحهء 7 .